Fortid og framtid i sosialistisk minnekultur

av Steinar Lorås Sæter

Fortiden fører med seg en hemmelig indeks som henviser den til frelsen. For streifes vi ikke selv av et drag av den samme luften som omga tidligere mennesker? Er det ikke i stemmene som fyller ørene våre et ekko av de som nå har forstummet? Har ikke kvinnene vi omsvermer søstre de aldri har kjent? Om det er slik, da finnes en hemmelig avtale mellom tidligere generasjoner og vår egen.1

Lær av historia! Eller meir avdempa og ope, men framleis på same premissen: Kva kan vi lære av historia? Dette synet på fortida, som føreset at ho er eit lukka landskap, ei stengd erfaring og nærast eit pedagogisk oppslagsverk, er utbreidd. Eleven som møter historieboka for første gong, ser ofte på fortida slik: Her, mellom desse permane, finst forteljinga om det som har vore, men som no er borte. Vi er heldige som lever i dag, og vi har mykje å takke Historia for. For oss gjeld det no å trekkje slutningar av dette, lære av det som vart gjort rett – og av det som vart gjort feil.

Antonio Gramsci minte oss i 1919 om at eit slik tidsomgrep kan sette stengsel mellom notid og fortid: Historia underviser, men ho har ingen elevar. For fortida forsvinn aldri heilt frå oss, sjølv om alt som heftar ved henne, som gjenstandar og førestillingar om ho, risikerer å hamne i gløymsla. Men byttar vi preposisjon, så ser det annleis ut: Vi lærer ingenting av historia, men det nok mogleg å lære i ho. Dette tyder for det første å avvise at «Det var en gang…», som er kjensla mange meiningsprodusentar ønsker at vi skal sitte att med etter at vi har orientert oss i tid. Historia er ikkje – og var aldri – eit eventyr. Ho er heller ei stor utfordring, ho er både usikkerheit og moglegheiter, og ho kan ha mange utgangar. Og sjølv om heile det 20. hundreåret, med sine mange uventa vendingar, er ei lang åtvaring mot eit deterministisk historiesyn, har ærlege menneske både på og utanfor venstresida få grunnar til å sjå lyst på framtida.

15.000 atomvåpen er éin grunn til å frykte framtida, men framfor alt er det dogmet om business as usual som er skremmande. Estimat frå FN peiker kjøleg på at kring 60 % av alt dyreliv på jorda er utrydda i underkant av dei siste 50 åra. Mindre nøkterne er dei vitskaplege åtvaringane, jamvel om dei er omstridde, om at vi nærmar oss eit klimatisk vippepunkt, ei terskelgrense. Om det kapitalistiske lokomotivet skrid over denne, kan klimaendringane akselerere så kraftig i intensitet at dei løper løpsk. Konsekvensane kan vi vanskeleg ane noko om. Når dette kan skje, eller om terskelgrensa allereie er i ferd med å bli passert, veit vi ikkje.2

Det politiske leiarskapet verkar å vere ute av stand til å gjere noko med dette problemet. I alle meiningsfulle tydingar av ordet finst det ikkje noko grønt skifte, sjølv om alvorsame politikarar ivrig deltar i Det Grøne Ordskiftet. Sidan herskarane ikkje vil løyse opp dei grunnleggande motsetningane som ligg til grunn for klimakrisa, er det derfor det Gramsci kalla ei stor organiske krise vi potensielt står overfor: Ei samanvove samfunnskrise av økonomisk, sosial, politisk og ideologisk karakter, ei hegemonisk krise for herskarklassen der han ikkje lenger maktar å styre gjennom å skape samtykke om dei store og viktige linjene for vegen vidare inn i det 21. hundreåret. Men med organiske kriser kjem det også potensial, og dei kan føre med seg vilkårsmoglegheiter for å endre verdiar og haldningar som ligg til grunn for heile det kapitalistiske samfunnsstyret.3 Samtidig ser vi no at kapitalismens politiske agentar i krisetid på ny er kalla fram – dei høgreradikale rørslene styrker seg verda over, seinast i Bolivia. Vi må spørje oss: Korfor verkar kreftene for radikal og progressiv forandring, særleg den anti-kapitalistiske venstresida, ute av stand til å mobilisere breitt for eit klårt politisk alternativ, til dømes eit økososialistisk samfunn?

Nederlagsdialektikk og venstresidemelankoli

Historikaren Enzo Traverso, forfattaren av Left-Wing Melancholia, meiner at hovudgrunnen til avmakta vår er at det sosialistiske historiemedvitet framleis ligg i grus etter at statssosialismen klappa saman rundt 1989. Historiemedvit tyder her den allmennmenneskelege trongen til å binde i hop fortid, samtid og framtid. Måten vi førestiller oss fortida på er avgjerande for korleis vi orienterer oss i samtida, og dermed for vala vi tar, vegane vi stakar ut inn framtida. Vi har alle vårt individuelle historiemedvit, men desse medvita blir først mektige som kollektive erindringar innan eit etablert historitetsregime i eit gitt samfunn. Dette er feltet der meir eller mindre konkurrerande oppfatningar og erindringar om fortida formar Trondheim, Norge eller Europa på politisk, kulturelt og ideologisk vis. På bakgrunn av dette er 1989 framleis ei krise, ikkje fordi ei rad tyranniske regime braut saman, men fordi samanbrotet tydde at «the shipwreck of hopes of a century of emancipatory struggles» vart berrlagde og sendt til ideologisk opphogging hos klassefienden.4 Det er dei store konsesjonane i kampen om samfunnsforståinga som arbeidarrørsla har måtta gi som ei følge av samanbrotet i 1989, som ifølge Traverso gjer 1989 til ei historisk krise på lik linje med Hitlers maktovertaking i 1933, Francos siger i Den spanske borgarkrigen og Hitler-Stalin-pakten i 1939.

Krisa etter 1989 et altså av historiske proporsjonar, men krisene har også spelt ei sentral rolle i historiemedvitet til arbeidarrørsla. Arbeidarrørsla si historie er full av nederlag og kriser: Thrane-rørsla, Den første verdskrigen, Spartakist-opprøret, fascismen og Den andre verdskrigen i det heile, Salvador Allendes nederlag under den nyliberale revolusjonen i Chile i 1973, for ikkje å gløyme nedkjempinga av Pariskommunen.

Pariskommunen enda i brutal massakre, men tredve år seinare fanst det sosialdemokratiske masseparti i heile Europa; Rosa Luxemburg vart myrda, men vi kjenner dei siste skrivne orda hennar: Eg var, eg er, eg skal bli! Korleis kan ein politisk leiar, som tidlegare hadde rekna det som vel så sannsynleg at Europa braut saman i reaksjonært barbari som at sosialismen ville sigre, uttrykkje ei slik urokkeleg framtidsoptimisme i visse om at det politiske prosjektet hennar rakna kring henne? Om vi skal ta slike framtidsløfte alvorleg, som Traverso meiner at vi bør, gir ei slik nederlagsfeiring berre meining på bakgrunn av det sosialistiske historiemedvitet i det tjuande hundreåret: Revolusjonære er forgjengelege, men revolusjonen er udødeleg, han skal fødast på ny og sigre endeleg i framtida.5

Det er framfor alt denne mobiliserande krafta som langt på veg har gått tapt sidan 1989, ifølge Traverso. Han kallar denne krafta for venstresidemelankoli. Melankoli er ei tapskjensle som liknar på sorg, men sorg er ein prosess der den sørgande til slutt overkjem lidinga si og endeleg legg det tapte, i vårt høve ein utopisk samfunnsvisjon, attom seg. Dette gjer at den sørgande kan komme seg vidare og rette hugnaden sin mot noko nytt, han kan gi opp og tilpasse seg samfunnet kring seg. Men melankolikaren kjem seg ikkje vidare. Han identifiserer seg med det tapte og gjer om lidinga si til ein indre isolasjon som avskjer han frå verda kring seg. Tesen er derfor: Ut av denne tilstanden prega av katastrofale erfaringar (tapte kampar, audmjuking, forfølging, eksil) sprang det ei valdsam kraft som kunne nyttast til å smi sterke kollektive erindringar. I denne måten å tenkje om tid på minner forfattaren oss om at det ikkje fanst endelege nederlag, berre tapte slag.6

Dette er eit historiemedvit som ifølge Traverso har vore utslitande, men ikkje mørk eller demotiverande. Korfor? Nettopp fordi negative kjensler vart smelta saman med ein utopisk forventningshorisont og eit historisk perspektiv. Dette historiemedvitet vart derfor sterkt politiserande, og det skapte beundring, inspirerte til mot og forsterka lojaliteten til arbeidarrørsla sine lovnadar om radikal endring. Det er kanskje dette som meiningsinnhaldet i fortetta motto som kampen held fram djupast sett handlar om? Traumatiske nederlag gav legitimitet til nye kampar, ein vørdnad overfor politiske forfedre og etterkommarar vart skapt, og dei som aksepterte arbeidarrørsla sitt verdsbilete kunne trekkje på dette som nærast ein uutømmelege ressurs til politisk kamp. Men kring 1989 falt mykje av dette saman, skal vi tru Traverso. Den historiske erindringsdialektikken mellom fortidige erfaringar og ei utopisk framtid er no broten eller skjult.

Etter statssosialismen: Evig notid i ei lukka verd?

Boka si største styrke er analysen av historitetsregimet som har vunne fram etter 1989. Den direkte årsaken til minnekrisa vår er openbert at statssosialismen imploderte, men Traverso minner oss om viktige medverkande årsaker. Fleksible og prekære arbeidsforhold har gradvis erstatta dei store produksjonsverksemdene som lenge kjenneteikna industrikapitalismen i hans gyldne augneblink, og dette har tydeleg svekt dei sterke arbeidarkollektiva i Vest-Europa. Politisk sokna ofte desse i sine hundretusenvis til sosialdemokratiske og kommunistiske parti, parti som var viktige aktørar i danninga av kollektive politiske erindringar. Slik er omdanninga av dei tradisjonelle massepartia i arbeidarrørsla til valmaskiner på jakt etter politiske kundar også ein sentral årsak til eit historiemedvit i krise.7

Samla sett har dette rydda vegen for ein stor offensiv der liberale meiningsdannarar no krev at alle tidlegare forsøk på å endre verda må erkjennast som feilslåtte. I dette regimet er utopiane anten bannlyste eller latterleggjorde, medan kapitalismen, ein samfunnsformasjon som har oppstått historisk og som derfor er forgjengeleg, skal framstå som like evig og fast som fjell. Ved å trekkje vekslar på blant anna filosofen Frederic Jameson, som har observert at det ved inngangen til år 2000 var enklare å førestille seg at verda heller enn kapitalismen gjekk under, brukar Traverso omgrepet presentism for å skildre historitetsregimet som har konsolidert seg som hegemonisk i Vesten etter 1989.8

Presentisme gir assosisjon til at det er samtida som no er sentral. Heile førestillingshorisonten om tid blir såleis freista kraftig innsnevra, vi blir fanga inn i ei evig samtid og ei totalitær fortid som blir klistra på oss og vanskeleg vil vekk. I skildringa av dette nyliberale historitetsregimet er forfattaren god, og han får godt fram grovdraga ved det, for erindringsoffensiven frå nyliberalt hald har nokre kjennemerke som går att.

Det nyliberale historitetsregimet ønsker for det første ikkje å formidle fortida som ei håpefull revolusjonstid, men som ei tid med vald. I denne minnekulturen er fokuset på offera (Holocaust), ikkje på dei som ytte motstand og eventuelt vart nedkjempa (anti-fascistar). Fortidige aktørar skal helst ha status som makteslause offer for å få plass i det offentlege minnet, der dei ofte blir innordna under det forenklande motsetningsparet gjerningsmenn-offer. Når Traverso trekkjer fram desse tropane som sentrale i dag, gir det unekteleg eit friskt perspektiv på kva som må til for å rokke ved dei hevdvunne tenkjemåtane om fortida i Norge i dag. Den andre verdskrigen er eit av dei viktigaste emna i det norske historitetsregimet. Ved å skrive om handsaminga av norskje jødar er Marte Michelet no den viktigaste utfordraren til Akershus festning si store forteljing om krigen. Michelet starta debatten i 2014 med utgjevinga Den største forbrytelsen. Når undertittelen er Ofre og gjerningsmenn i det norske Holocaust, kan det tyde på at ho har tidsånda med seg når ho slår seg opp som erindringsdannar i det norske historitetsregimet.

For det andre har historitetsregimet ein klår moral mellom linjene: Vi må lære om ofra sine lidingar for at historia ikkje skal gjenta seg. Likeins må vi forstå at utopiar gjer blind og nødvendigvis endar i despotiske styresett. Dette er eit syn på fortida som fungerer passiviserande; det kan blokkere for at unge menneske går inn i si tid for sjølve å vere historiske aktørar.

Traverso meiner derfor at det som er att av venstresidemelankoli i dag er eit resultatet av ein sorgprosess som ikkje er mogleg: Kommunismen, slik han fortonte seg i det 20. hundreåret, er både ei tilbakelagt erfaring og eit uerstatteleg tap i ei tid der det er vanskeleg å leggje sjølve ideane i kommunismen attom seg.9 Like vanskeleg er det å gå inn i samtida og stake ut eit politisk prosjekt som skil seg både frå kapitalens status quo og eit visjonslaust sosialdemokrati. Her er vi vel ved innlysande, massepsykologiske grunnar til at dei venstrepopulistiske prosjekta, som går til val på å vere mot nyliberal kuttpolitikk, vaklar og ikkje greier å definere eit truverdig politisk program for ei framtid bortanfor kapitalismen.

Sjølv om forfattaren teiknar opp eit dystert samtidsbilde, manar han til kamp for ei revitalisering av den sosialistiske historiekulturen under parolen: Organiser pessimismen! Forfattaren argumenterer interessant, men dels svevande og vagt, for at den fremste strategiske oppgåva no er å overkomme traumet frå 1989, ikkje å avvikle kapitalismen. Programmet hans er likevel ikkje å gi avkall på ideen om sosialisme og håpet om ei bedre framtid, men «[…] to rethink socialism in a time in which its memory is lost, hidden, and forgotten and needs to be redeemed».10 Men kva tyder eigentleg dette? Om venstremelankolien skal vere ei nyskapande politisk kraft i dag, kan den vanskeleg handle om nostalgisk beundring for statssosialismen, stordomstida til sosialdemokratiet eller eit anna politisk regime. Det kan dermed bli forholdsvis uinteressant å spørje seg kva Gerhardsen ville ha gjort.

Historie som opa tid

Traversos analyse er tidvis målt med brei pensel. Er den i det heile overførbar på norsk historie og samfunnsforhold? I kva grad har til dømes den norske arbeidarrørsla vore prega av melankolske tenkjemåtar? Stilt historisk er nok dette langt på veg eit ope spørsmål. Historiemedvitet og -kulturen i norsk arbeidarrørsle er eit emne som i liten grad er utforska historievitskapleg.11

Venstresida fører erindringskampar om historitetsregimet i Noreg, og det tyder på at det nyliberale minneregimet er mindre konsolidert her enn andre stadar. Kampen om minnesmerket for den anti-fascistiske Osvald-gruppa som hadde ein kommunistisk kjerne, er eit av dei nyare døma på dette. Monumentet, ein diger hammar som knuser hakekrossen, er reist av LO i Oslo med historikaren Lars Borgersrud i spissen. Inngraverte er Asbjørn Sundes ord: Det var verd å kjempe for friheten – for alle land, for alle raser, for alle klasser, for alle mennesker. At eit såpass politiserande monumentet skulle settast opp i hjartet av Oslo sentrum vart for sterk kost for liberalkonservative penneknektar som Bård Larsen og Harald Stanghelle, som først og fremst forsøkte å argumentere estetisk mot oppsettinga av monumentet. Det er likevel klårt at monumentet var utoleleg av di det mintest motstand ytt av nettopp kommunistar. Debatten om reisinga av monumentet er eit lærerikt studium i erindringskamp drive av høgresida.12

Sentrale sosialdemokratiske tenkjemåtar står også i vegen for å reise ein utopisk forventningshorisont for den politiske kampen i Noreg. Walter Benjamin (1892-1940) er mellom dei som kan lære oss at ein kritisk venstresidemelankoli ikkje oppstår av seg sjølv. Det finst både dialektikk og positivisme i historiesynet til Marx, men det er framfor alt det tyske sosialdemokratiet, med Karl Kautsky som hovudarkitekt, som har utvikla det positivistiske historiesynet i arbeidarrørsla. Her blir det kritiske potensialet i melankolien ofte forsøkt fylt med passivitet, kynisme og fatalisme. Dette har kanskje sine vilkår i ein viktig tanke i sosialdemokratisk historiefilosofi: Trua på Den Store Utviklinga. Denne har ikkje myndiggjering og frigjering av arbeidsfolk som formål, men å få arbeidarklassen til å slutte rekkene bak leiarskapen i arbeidarrørsla, som tar dei viktige avgjerdene for oss. For Benjamin var denne framstegstanken ein farleg myte som tappa arbeidarklassen for kampkraft og endeleg demobiliserte han.13

Døma på at sosialdemokratar ønsker å skape passivitet ved å skremme om framtida, er mange. Grunnplanet i fagrørsla tar no i aukande grad eit negativt standpunkt til EØS-avtalen. I sin iver etter å skape ro og aksept for Tingenes Orden finn tillitsvalde sosialdemokratar og NHO-toppar kvarandre i eit djupt fatalistisk syn på framtida. Både Stein Lier Hansen, NHO, og Gard Folkvord, Ap og tillitsvald ved sinkverket Boliden på Odda, nøler ikkje med å skremme om industridød og -utflagging for å unngå at fagorganiserte tenkjer sjølv om konsekvensane av EØS-avtalen.14

Når forvaltarane av Den Store Utviklinga ikkje lenger kan betale sine politiske kundar, kva skjer da? Det er kanskje når det røyner på som mest at konsekvensane av den sosialdemokratiske historiefilosofien verkeleg syner seg. Hausten 2017 kom meldinga om at Sylvi Listhaug leggjer ned det store asylmottaket på Sunndalsøra, tettstaden i Sunndal kommune på Nordvestlandet. Her har ein vore vand til at det stasberande Arbeidarpartiet og toppane ordnar opp. Staden er ein sosialdemokratisk bastion bygd kring det store aluminiumsverket til Hydro, tidlegare ÅSV. Her fanst eit veldrive og stort asylmottak som hadde vore i verksemd i nærare 30 år. For utan å fylle ein viktig samfunnsmessig funksjon, var asylmottaket også ein stor arbeidsplass i kommunen. Eit samla lokalsamfunn var likevel ute av stand til kjempe mot Listhaugs avgjerd. Som mottrekk til Listhaugs politiske vedtak om å leggje ned, skipa innbyggjarane i staden til apolitisk sørgemarkering. Markeringa, som var stor og verdig på sine premisser, fungerte i alle høve som spontan kollektiv terapi.

For det er dette det handlar om: Den kollektive rådløysa som oppstår når sosialdemokratiske institusjonar tekne for gitt forsvinn nærast over natta, ikkje av naturlege årsakar, men av politiske grunnar. Det politiske leiarskapet i kommunen var også lamslått. Ordføraren sa forsikrande at «alt skal være prøvd» i kampen for asylmottaket, medan han leigde inn eit kommunikasjonsbyrå.15 Dette er ein sjølvavslørande tenkjemåte som finst i heile sosialdemokratiet, også i leiinga. Når stortoppen Jonas Gahr Støre seier at «Det er sterke, nesten naturgitte drivkrefter som bidrar til at vi får større forskjeller i Norge», seier han eigentleg at det ikkje nyttar å kjempe mot maktene som driv fram denne ulikskapen.16 Det er vanskeleg å tolke dette som noko anna enn ei fornekting av kamptradisjonane som arbeidarrørsla er tufta på.

Kva for emne kan vi byggje ein sosialistisk motminnekultur rundt? Kampen om korleis Utøya skal minnast, er viktig. I ei tid der høgreekstreme styrkar seg er det viktig at Utøya blir historisert og erindra som eit av mange terroråtak på arbeidarrørsla. Regi Enerstvedt er den framfor alle som har levert det ideologiske grunnlaget for eit slik program.17 Vidare er kampen mot kapitalismens øydelegging av kloden den mest sentrale no. I så måte er det krevjande at denne problemstillinga – business as usual eller ei leveleg verd – er av så historisk overgripande og ny karakter. At det tilsynelatande er vanskeleg å historisere dette emnet inn i ein samtidig kampmodus, er ei utfordring. Vi står i fare for å appellere moraliserande og flatt. Korleis ein skal løyse denne utfordringa, er framleis eit spørsmål som ikkje avklart.

Ifølge Walter Benjamin var alternativet til den sosialdemokratiske framstegstanken å sjå forholdet mellom fortid og notid som ei opa tid. Det overordna arbeidsspørsmålet er: Korleis kan vi nytte fortida til å fremje politisk kamp i dag? Benjamins metode var å arbeide gjennom dei politiske motsetningane av i dag. Dette er vilkåret for å kunne mobilisere fortida på ein politiserande måte som styrkar kampen. Og gjennom å endre notida kan ein såleis berge gamle håp og kampar frå å hamne i den kollektive gløymsla. Det er dette Benjamins omgrep jetzt-zeit, situasjonar som gjer det mogleg å binde i hop den dialektiske linken mellom ei fortid som ikkje er fullbyrda og ei utopisk framtid, handlar om: «Å artikulere det forgangne historisk vil ikke si å erkjenne hvordan det da egentlig var. Det vil si å bemektige seg en erindring slik den glimter til i et øyeblikks fare».19 Å vise at fortidige håp og kampar går att i dag, er likevel inga enkel oppgåve. Det handlar sjølvsagt ikkje om å gjenta desse på ein identisk eller repeterande måte – fokuset er å endre samtida. Nostalgi og romantisering må vi derfor avvise, slikt gjer det vanskeleg å tenkje klårt om tida vår.

Traverso brukar eit breitt spekter av kjelder – skrifter, måleri, filmar – for å vise korleis venstresidemelankolien har komme til uttrykk. Felles for dei fleste kjeldene er at dei er produserte av sosialistiske danningsagentar: Personar som anten var sentrale i eller for arbeidarrørsla. Det heile blir somtid for topptungt, og ein saknar at arbeidsfolk sjølve kjem til orde som primærkjelder. Dels vedgår forfattaren sjølv dette problemet, og han minner oss om at livet ikkje handlar om kjensler og stemningar på den eine sida, og politiske verdiar og ideologiar på den andre.20 I staden er det kanskje djupt inne i det relasjonelle framhaldet mellom desse, altså måten idear og verdiar blir oppfatta, levd og følt på, at vi kanskje kan finne svaret på kva som gjer at våre erindringar og erfaringar blir til eit politiserande framtidshåp. Dette er kanskje det viktigaste poenget i heile boka, for arbeidarklassen er verkelege folk med håp, draumar og frykt. Klassesamfunnet er ikkje eit sosiologisk skjema, men det består av levande historiske subjekt som skapar seg sjølve innan sosiale relasjonar som ramme.

Kva så? Kva no?

Med Left-Wing Melancholia har Enzo Traverso først og fremst stilt ein skarp samtidsdiagnostikk. Boka er eit nyttig bidrag til å rydde opp i mange uklåre tenkjemåtar på venstresida, og dette er eit vilkår for å leggje ein god politisk strategi. Nokre lærdommar står likevel klårt fram. For det første bør vi i dag vere lojale til dei fortidige revolusjonsforsøka sine løfte om frigjering, men ikkje nødvendigvis lojale til konsekvensane revolusjonane fekk. Ein viktig organisatorisk lærdom er vidare at vi ikkje kan bygge ei politisk rørsle kring ein erindringskultur som kretsar om dårleg samvit, skam og skuldkjensle. For det tredje krev den politiske samtida vår at vi rettar merksemda mot potensiala i fortida. Vi har eit mål med vårt politiske engasjement, og det er eit fritt menneske i eit samfunn utan undertryking og utbytting – eit klasselaust samfunn. Trua på dette føreset at mennesket sjølv kan skape framtida si. Det handlar altså om praksis, og om å ha tru på vår eigen praksis. Men, minner Traverso oss om, det er like sannsynleg at vi tapar.21 Risikoen for å lide nederlag er alltid over oss saman med håpet om å lukkast, og dette tyder at vi ikkje kan ta noko for gitt. Denne skjerpande tilstanden er kanskje på fleire måtar eit godt utgangspunkt for å drive politiske kamp.

1 Walter Benjamin, Skrifter i utvalg I, s. 95-95. Bokklubben 2014.

2 Richard Seymour, Lights out for the species, https://www.patreon.com/posts/22503914?fbclid=IwAR0YxTRCFS8I_FiKXKO6VfS1gPYE0U8C_MaJsE13shUFor5RMTqgqQpOkjU (lasta ned 27. januar 2019).

4 Enzo Traverso 2016, Left-Wing Melancholia, s. 219.

5 Traverso 2016, s. 36.

6 Traverso 2016, s. 36.

7 Traverso 2016, s. 9.

8 Traverso 2016, s. 6-7.

9 Traverso 2016, s. 44-45.

10 Traverso 2016, s. 20.

11 Jan Messel, LO og ‘’de nye gruppene’’. Konseptualisering av arbeidstakerne 1975-1989, s. 68. Phd.-avhandling i historie, Ui0 2009.

12 Sjå til dømes Harald Stanghelle i Aftenposten 27. april 2015, https://www.aftenposten.no/okonomi/i/qBWE/Harald-Stanghelle-Et-byrom-sprenges (lasta ned 3. januar 2019) og Bård Larsen i VG 29. april 2015, https://www.vg.no/nyheter/meninger/i/WE0bK/agitasjonspropaganda-paa-oslo-s (lasta ned 3. januar 2019).

13 Traverso 2016, s. 228.

14 ‘’Frykter industri-flukt’’, Klassekampen 24. november 2019, og ‘’Spår død for Zinken’’, Klassekampen 4. desember 2019.

15 ‘’Kampen for asylmottaket: – Alt skal være prøvd’’, Aura Avis 28. september 2017, https://www.auraavis.no/asylmottak/sunndal/nyhet/kampen-for-asylmottaket-alt-skal-vare-provd/s/5-5-91964 (lasta ned 27. januar 2019).

16 ‘’Drives mot økt ulikhet’’, Klassekampen 19. juli 2017.

17 Sjå Massemorderen som kom inn fra ingenting, Marxist forlag 2012.

18 Boka kan lastast ned gratis frå Naturvernforbundet sine nettsider.

19 Benjamin 2014, s. 97.

20 Traverso 2016, s. 50-51.

21 Traverso 2016, s. 233-234.

Legg igjen en kommentar

Fyll inn i feltene under, eller klikk på et ikon for å logge inn:

WordPress.com-logo

Du kommenterer med bruk av din WordPress.com konto. Logg ut /  Endre )

Google-bilde

Du kommenterer med bruk av din Google konto. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer med bruk av din Twitter konto. Logg ut /  Endre )

Facebookbilde

Du kommenterer med bruk av din Facebook konto. Logg ut /  Endre )

Kobler til %s